“Şeytanın en büyük numarası/hilesi, dünyayı/insanları yokluğuna (var olmadığına) inandırmasıdır”[1]

İnsanın doğasında bilmek ve bilinmek arzuları birbirine yapışık hâlde bulunurlar. Bebeklik günlerinden başlayarak insan; yaşamı süresince hep bir şeyleri tanımak, bilmek ister. Bilmek insanı güvenli bir alana taşır. Bu güvenli alanın dışında kalanlar ise bir şekilde ehlîleştirilmeye çalışılır. Çünkü bilinemeyen, anlaşılamayan şey(ler) tekinsizliği besleyip büyütür. Bilinmek isteği ise güvenli alanın diğer boyutunu oluşturur. Bilen ve bilinen kendini daha fazla emniyette hisseder. En başa dönecek olursak –ki dönmek mecburiyetindeyiz– Hz. Adem’e eşyanın dilinin/eşyayı adlandırma yeteneğinin bahşedilmesi, bu güvenlik alanının temelini oluşturur. Yine bu sayede, diğer yaratılmışlar tarafından bilinen Adem (as)’ın artık daha farklı bir bilinme evresine geçtiğini söyleyebiliriz. Hz. Adem’in şahsında Allah’ın üstünlüğünü kabul ederek secdeye kapanan meleklerin şahitliği de bunu gösterir. Ancak bu kabul korosuna bir kişi katılmaz. Devamı herkesin malumudur. İsyanın argümanı olarak söylenen sözü hatırlayalım: “Beni ateşten, onu ise topraktan yarattın.”

Peki bu itiraz/isyan yolunu seçerek ilahi huzurdan sonsuza dek kovulan İblis’in kendisi bilinmek, tanınmak ister mi? Bir ekleme daha yapacak olursak, güvenli alanını “bile bile” inşa eden insan nesli; kendisine ilelebet düşman ilan edilen İblis’e dair malumat sahibi olmaya ne kadar isteklidir?

Ömer Faruk Dönmez, yakın zamanda çıkan ve birbirinin devamı sayılabilecek üç kitaplık serisinde[2], şeytanın varlık sahnesindeki rolünü ele alıyor. Şeytanların üstadı, piri olarak kabul edilen Ordinaryüs Profesör Doktor İblis Kurtdüşüren’in, bir mezuniyet gecesinde stajyer şeytanlara yaptığı mezuniyet konuşmasıyla başlayan üçlemenin ilk kitabını, sırasıyla İblis Kurtdüşüren’le yapılan röportaj ve İblis Kurtdüşüren’in not defterindeki püf noktalar izliyor. Seri boyunca anlatıcı ve kahramanın özdeşleştiğini görüyoruz. Ömer Faruk Dönmez’in bu üçlemesini ilginç kılan şeylerin belki de en önemlisi, anlatıcının bizzat şeytanın kendisi olmasıdır. Dönmez’in bu konuda ilham aldığı yapıt, C. S. Lewis’in Şeytanın Mektupları (The Screwtape Letters) isimli eseridir. 1942’de yayımlanan eser, tecrübeli bir iblis olan Screwtape’in, insanları yoldan çıkarma konusunda deneyimsiz yeğeni Wormwood’a yazdığı otuz bir mektuptan oluşan hicivsel bir romandır. Bir hiciv ustası olduğunu çok iyi bildiğimiz Ömer Faruk Dönmez de, günümüz penceresinden hikmetli bir bakışla “şeytanlığın son sürümü”nü anlatır. Baştan belirtmek gerekirse, Ömer Faruk Dönmez okumalarına uzun bir ara veren okuyucular açısından bu metinler birer sürpriz sayılabilir. Dönmez bu üçlemesinde; Hep Aynı Hikâye, Bir Kitap Bir Balta, Hamza ve diğer çalışmalarına kıyasla –içerik bakımından değilse de– biçimsel açıdan oldukça farklı bir anlatımı tercih eder. Bu ayrımı oluşturan en temel noktanın Dönmez’in “mesaj verme kaygısı”ndaki dönüşümden ziyade, bunu ifade etme biçimindeki değişen tercihleri olduğu kanaatindeyim. Sanat eserinin doğrudan mesaj vermemesi gerektiğini düşünenler açısından belki birer hayal kırıklığı bile olabilir bu metinler. Ancak Dönmez, tam da bu noktada İblis Kurtdüşüren’in ağzından: “İyi ki sanatın hiçbir mesaj taşımaması gerektiği konusunda yazarları ikna etmişiz. Düşünsenize, şurada deminden beri konuştuğumuz meseleleri içeren bir kitap yazdığını! Tanrım, ne acayip şey olurdu kim bilir!” sözleriyle, sanat eserinin mesaj içermeme anlayışının, şeytani bir düşünceye bizzat dayanak olabileceğinden söz eder. Serinin son kitabında ise Dönmez’in bu konu bağlamında, çağdaşı olan yazarlara/okurlara olan siteminin izini sürmek mümkündür: “Mesela başımızın püsküllü belası Ö. F. Dönmez var. Allah’tan kardeşleri onu ‘görmezden gelme’ kuyusuna attılar da eve dönüp ‘kurt yedi’ yalanını uydurdular: ‘edebiyatı bıraktı’ dediler.”

Şeytan’ın o meşhur repliğine, Adem’in topraktan, kendisinin ise ateşten yaratıldığı itirazına tekrar dönecek olursak; Dönmez, bu bakış açısının şeytani düşüncenin temelini oluşturduğunu dile getirir. “KİK” kısaltmasıyla adlandırılan üçlü kıskaç (karşılaştırma, iddia, kıskançlık) bu bağlamda derinlemesine işlenir. İblis Kurtdüşüren:

“Kabil’de neyi başardığımızı ve Habil’de neyi başaramadığımızı görebiliyor musunuz?

Biz şeytanlar, bir taraf diğerine düşmanlık ettiğinde değil; ancak iki taraf da birbirine düşmanlık ettiğinde işimizi gerçek anlamda başarmış sayılabiliriz. (…)

Şeytan ne demektir, anlıyor musunuz?

Şeytan; karşılaştırma yapmak, farklılığı görmek, üstünlük ve hak iddiasında bulunmak, kıskançlık ve düşmanlık üretmek demektir. Gökyüzünde işlenen günah da kıskançlıktır; yeryüzünde işlenen ilk günah da!” ifadeleriyle bu üçlemenin başarıya ulaşmasının, şeytani plan açısından ne denli önemli olduğunu aktarır. Burada dikkat çeken ve kanaatimce öne çıkarılması gereken şey, Dönmez’in de pek çok yerde dile getirdiği merhametin varlığıdır. Habil’de İblis’in başaramadığı şey, onun merhamet duygusunu mağlup edememesidir. Burada hatırımıza, nefs-i müdafaa dediğimiz şey gelebilir. Habil’in eli armut toplamıyorsa en azından kendisini savunabilirdi diye düşünebiliriz. Zaten böyle bir tavır da meşruiyetini bizzat vahiyden alır. Ancak burada Habil’in Kabil karşısındaki duruşunun nedeni, onun gibi cana kıyan biri olarak anılmak istememesidir. Nitekim Habil, “Âlemlerin Rabbinden korkarım” derken, yalnızca kendisini değil, kardeşi Kabil’i de düşünmektedir. Çünkü bu eylemi gerçekleştiren kişi, masum bir canı katletme günahını yüklenecektir. Habil ise kardeşinin böyle bir akıbete sürüklenmesini istemez. Şeytanların üstadının en sevmediği şey, karşısındaki insanın akıbetini düşünerek ona bile merhamet edebilen ve kötü bir hâl içine düşen muhatabını yargılamadan evvel, içinde bulunduğu şartları düşünen, hatta o şartları ortadan kaldırmak için mücadele eden insandır. Böyle bir durumda bile karşısındaki insanı düşünen birisi “şeytani düzen”e çomak sokmaktadır. Oysa birbirini sürekli suçlayan, ortak bir çıkış noktası aramak yerine kutuplaştıran ve durmadan eleştiren insan, “şeytani düzen”in ekmeğine en çok yağ sürenlerdir. Keza Hz. Yusuf da Habil gibi davranarak, kendisine binbir eza ve cefada bulunan kardeşlerini affetmiştir. Bu nedenle Yusuf (as) da İblis Kurtdüşüren’in hayal kırıklığı galerisinde yer alan isimlerden birisidir.

Kurtdüşüren, şeytani paradigmayı anlatırken sanayi devrimi ve dijital devrime ayrı bir parantez açar. Sanayi Devrimi sayesinde insanlık kentlere taşınmaya başlayarak doğadan ve doğal hayattan uzaklaşmanın önemli adımlarını atmıştır. Öyle ki Kavimler Göçü’nün bile bu dönemin yarattığı etki ve oluşturduğu zihinsel dönüşüm bakımından Sanayi Devrimi’nin yanında bir karikatür gibi durduğuna işaret edilir. Tarım ve hayvancılığa dayalı yaşamın yerini, metropol ve fabrikalarda işçi veya devlet kurumlarında memur olarak çalışan “modern köleler”in oluşturduğu yeni bir yaşam biçimi almıştır.

İblis Kurtdüşüren, “şanlı iblislik hayatı” boyunca Dijital Devrim kadar kendisini mutlu eden ikinci bir olayın olmadığından dem vurur. Dijital Devrim sayesinde dünyayı doğu ve batı olarak ikiye bölmek, hatta ulus devletleri milliyetçilik temelinde birbirine düşürmek bile eskisi kadar kullanışlı olmaktan çıkmıştır. Kurtdüşüren bu sevincin sebebini: “Bunun yerine şimdi internet imparatorluğu sayesinde dünyayı küresel bir köye çevirdik ve dinlerin ve ulusların bir öneminin kalmadığı bu son evrede, insanlığın ulaştığı bu son ve mükemmel kafaya, yani bir düşünme ve yaşama biçimi olarak neoliberal Amerikan kafasına global çapta yaygınlık kazandırdık. Kısaca YCG olarak adlandırdığımız, yemek, cinsellik ve gezmek üzerine kurulu bu yeni yaşam tarzı sayesinde dünyanın neresinde yaşarsa yaşasın, dini ve ırkı ne olursa olsun insan denen bu mahlûk üzerinde, tarih boyunca elde edemediğimiz çapta büyük ve muhteşem bir egemenlik kurmuş olduk. Yeme içme, cinsellik ve gezme tozma konusunda sınır tanımayan ve bu haltları yapabilmek için kaçınılmaz biçimde para ve kariyer putlarına tapmak zorunda olan bu yeni kafa ayrıca her ne yaparsa yapsın, yaptığını başkalarına gösteremezse sanki hiç yaşamamış gibi hissediyor şu anda kendisini. Yani artık ‘göstermek’ bir var olma biçimine dönüştü.” biçiminde dile getirir.

Dijital Devrim gerçekleşirken, zahir-batın dengesi, aile kavramı, kadın-erkek ilişkilerinde de büyük çözülmeler ve yozlaşmalar yaşanmaktadır. Her birine ayrı birer parantez açılması gereken bu konu başlıkları, Kurtdüşüren üçlemesinde enine boyuna ele alınmaktadır. Keza Kurtdüşüren’i dinlerken; psikoloji, sosyoloji, matematik gibi bilimin farklı disiplinlerine dair kıymete haiz tespitlere rastlamak da mümkün olacaktır.

Baştaki konuya dönecek olursak, “bilme ve bilinme” aracılığıyla kendini daha emniyetli bir alanda hisseden insan için, düşmanını tanımak ve ona karşı tedbirli olmak gereklidir. İnsanların arasındaki düşmanlıklar sona erebilir, hiç umulmayan dostluklara dönüşebilir. Şeytanın insan nesline düşmanlığı ise kıyamete kadar sürecektir. Böyle bir düşmandan gafil olmak; insanı, onun çekim alanına daha fazla yaklaştıracaktır. Nitekim İblis Kurtdüşüren, stajyer şeytanlara: “En yetenekli şeytan, varlığını hissettirmeyen şeytandır. En yetenekli şeytan, sanatıyla var olan şeytandır.” şeklinde hitap ederken buna dikkati çeker.

Dönmez, Ömer Faruk (2024), Mezuniyet Gecesi Ordinaryüs Profesör Doktor İblis Kurtdüşüren’in Stajyer Şeytanlara Yaptığı Son Konuşma, İz Yayıncılık, İstanbul.

Dönmez, Ömer Faruk (2025), Deniz Kenarındaki Yazlığında Emekliliğin Tadını Çıkaran Ordinaryüs Profesör Doktor İblis Kurtdüşüren’le Son Röportaj, İz Yayıncılık, İstanbul.

Dönmez, Ömer Faruk (2025), Yeni Nesil Şeytanlar Tarafından Temel Başvuru ve Kült Bir Eser Kabul Edilen Ordinaryüs Profesör Doktor İblis Kurtdüşüren’in Not Defteri Son Ekspres, İz Yayıncılık, İstanbul.

[1]  Söz, Fransız şair ve yazar Charles Baudelaire’in (1821-1867) Paris Sıkıntısı (Le Spleen de Paris) adlı eserindeki “Üretici” (Le Joueur généreux) başlıklı kısa hikayesine dayanır.

[2]  Seriyi oluşturan kitaplar kaynakça kısmında basım yılına göre sıralı olarak verilmiştir. Bir diğer husus, Ömer Faruk Dönmez bir söyleşisinde, niyetinin başlangıçta bir üçleme yazmak olmadığını ama ilk kitaptan sonra diğerlerinin de doğduğunu söylemişti.