Ana Sayfa BERHAVASÖZLÜK berhavasözlük XX: “yakup kadri karaosmanoğlu, kiralık konak, hayâ” – Efdal Okçu
BERHAVASÖZLÜK

berhavasözlük XX: “yakup kadri karaosmanoğlu, kiralık konak, hayâ” – Efdal Okçu

Paylaş

Yakup Kadri Karaosmanoğlu

Yakup Kadri Karaosmanoğlu, edebiyatımızın en güçlü romancılarından ve Cumhuriyet Dönemi’nin düşünce dünyasına yön veren önemli aydınlarından biridir. İmparatorluk mirasını taşıyan köklü bir aileden gelen Karaosmanoğlu; Manisa, İskenderiye, İstanbul ve Zürih’te yaşadı; Prag, Lahey, Tahran ve Bern’de diplomat olarak görev yaptı. Farklı coğrafyalarda edindiği deneyimler, onun insanı ve toplumu derinlemesine gözlemleyen bakışını besledi.

Milletvekili, diplomat ve düşünce insanı kimlikleriyle yaşadığı dönemin değişimlerine yakından tanıklık eden yazar, edebiyatı toplumun değişimini, çelişkilerini ve insanın anlam arayışını kaydeden güçlü bir araç olarak gördü. 

Kiralık Konak, Yaban, Ankara ve Panorama romanlarında Tanzimat’tan Cumhuriyet’e, oradan çok partili hayata uzanan yaklaşık bir asırlık toplumsal dönüşümü ustalıkla işledi. Kuşak çatışmalarını, değerler bunalımını, aydın ile halk arasındaki mesafeyi, Cumhuriyet’in ideallerini ve zamanla yaşanan hayal kırıklıklarını unutulmaz karakterler üzerinden aktardı. Toplumun hafızasını tuttuğu nehir romancılığı ile “dönem yazarı” olarak da kabul edildi.

Yakup Kadri eleştirel bakışı ve güçlü entelektüel birikimiyle, eskinin çözülüşü ile yeninin kuruluşu arasındaki sancıları yaşayan bireyi ve toplumu anlattı. Adnan Menderes’in dramı karşısındaki tavrı ile de olaylara yalnızca ideolojik değil, vicdani bir duyarlılıkla yaklaştığını gösterdi.

Bugün Yakup Kadri’nin eserleri, toplumun değişen yüzünü ve insanın bitmeyen anlam arayışını anlamak isteyen herkes için değerini koruyan güçlü tanıklıklar olarak okunmaya devam etmektedir.

Kiralık Konak

Yakup Kadri Karaosmanoğlu’nun 1922 yılında yayımlanan Kiralık Konak adlı eseri, Tanzimat’tan Çanakkale Savaşı’na uzanan tarihsel gelişim süreci içinde Batılılaşmanın etkisiyle değişen kültürel değerler üzerinde durmaktadır. Eserde bu köklü değişim, bir konaktaki üç neslin hayata bakış açıları üzerinden çarpıcı bir biçimde somutlaştırılır.

Romanın merkezinde, II. Abdülhamid Dönemi devlet memurlarından, geleneklerine bağlı ve eski İstanbul yaşantısını temsil eden Naim Efendi yer alır. Eşinin ölümünün ardından konağında yalnızlaşan Naim Efendi, ailesinin ve çevresinin zamanla yozlaşmasına tanıklık eder. Kızı Sekine Hanım ile damadı Servet Bey konağın yönetimini ele geçirip Batılı yaşam tarzını benimserken; torunu Seniha Avrupa hayranlığı, lüks ve gösteriş merakıyla yeni neslin uçarı ve köksüz yüzünü simgeler.

Seniha’nın kimseye haber vermeden Avrupa’ya kaçışı ve döndüğünde geleneksel değerlerden tamamen kopmuş bir hayatı seçmesi, aile içindeki çözülmeyi hızlandırır. Bu süreçte Naim Efendi’nin geleneksel aile sorumluluğunu temsil eden kız kardeşi Selma Hanım, ağabeyini korumak ve aile bağlarını ayakta tutmak adına konağın kiraya verilerek Naim Efendi’nin kendi yanına taşınmasını teklif etse de geçmişine ve hatıralarına sadık olan Naim Efendi bu öneriyi kabul etmez.

Romanın sonunda konağın durumu ve Naim Efendi’nin ölüm döşeğine düşmesi sadece bir ailenin dağılışını değil, köklü bir geleneğin ve eski düzenin de tamamen sona erişini gösterir.

Kiralık Konak, üç nesil üzerinden toplumsal çöküşü ve bireysel yabancılaşmayı ele alış biçimiyle dünya edebiyatıyla güçlü paralellikler taşır. Bu bağlamda eser, Nobel ödüllü Mısırlı yazar Necib Mahfuz’un 1917-1944 yılları arasındaki Kahire’nin sosyal yapısını üç kuşağın hikâyesiyle aktardığı ünlü Kahire Üçlemesi (es-Sülâsiyye) ile büyük bir benzerlik gösterir. Mahfuz toplumsal dönüşümü, aile ilişkilerini ve değişen değerleri bir aile üzerinden üç ciltte ayrıntılarıyla işler. Yakup Kadri de Osmanlı toplumunun yaşadığı kırılmaları ve bireyin köklerinden kopuşunu konak çatısı altında etkileyici bir şekilde gözler önüne serer.

Hayâ

“Bir çocuğun içine bir utanmak kabiliyetini vermediniz mi, alafranga olsun, alaturka olsun, hiçbir terbiye usulünün faydası yoktur.”

Yakup Kadri Karaosmanoğlu

Yakup Kadri, Kiralık Konak’ta Selma Hanım’ın diliyle modernleşme sancısı çeken bir toplumun en büyük ruhsal yaralarından birini teşhis eder: Utanma kabiliyetinin yitimi. 

“Kardeşim, gücenme, Servet Bey’in çocuklarının en büyük noksanı utanmak nedir bilmemeleridir. Vallahi, size hiç gelmeyişimin sebebi, bu çocukları görmemek içindir; ya biri ya öbürü tarafından, maazallah, saygısızca bir muameleye maruz kalırım diye âdeta tir tir titriyorum.” diye devam eder serzenişine Selma Hanım.

Romanda Servet Bey’in çocuklarında somutlaşan ve bir konağı köklerinden sarsan bu “utanmazlık”, alafranga ya da alaturka hiçbir terbiye usulünün iyileştiremeyeceği derin bir boşluktur. Çünkü yazarın bizlere hatırlattığı üzere, içsel bir mahcubiyet eşiği inşa edilememişse, geriye kalan yalnızca köksüz bir serbestiyet, yıkıcı bir yozlaşma ve geçmişle bağlarını tamamen koparmış bireysel bir yabancılaşmadır. 

Tam bu kırılma noktasında, kadim medeniyetimizin en zarif, en koruyucu ve şüphesiz en hayati kavramlarından biri olan “hayâ” bir sığınak olarak karşımıza çıkar. Kelime köklerine doğru inildiğinde hayânın, hayatla doğrudan ilişkili olduğu görülür. Sanki hayatın devamlılığı, insanın kendine, ötesine ve eşyaya duyduğu o ince mesafeye, yani Yakup Kadri’nin vurguladığı o “utanmak kabiliyetine” bağlanmıştır.

Utanmak kabiliyeti, insanı dış dünyanın hoyratlığından koruduğu kadar, içindeki bitmek bilmeyen taşkınlıklara karşı da bir denge unsuru olarak durur. İnsan sınırlarını bildiği, o görünmez zırhı kuşandığı ölçüde derinleşir. Kadim ahlak mimarisi, bireyin terbiyesini ve toplumun huzurunu bu kavramın üzerine kurarken aslında bize şunu fısıldar: “Hayâ varsa hayat vardır.” İslam ahlakının özünü oluşturan, imandan bir şube olarak tarif edilen bu asil duygu; bakışı terbiye eden, sözü söz, sessizliği ise derin bir mana kılan gizli bir cevherdir. İyilik, ancak bu zarif süzgeçten geçerek safiyete ulaşır ve insanı eşya karşısında bir zorba olmaktan kurtararak tabiatın bir parçası hâline getirir.

Buna karşın, Kiralık Konak‘taki o erken çözülmenin bir sonraki aşaması olan modern zamanlar, bu nazenin duyguyu bir zayıflık, aşılması gereken bir engel gibi görme yanılgısına düşmüştür. Romandaki Seniha’nın pervasızlığının bugün küreselleşmiş hâli olan bu “hayâsızlık çağı”; hırsların gürültüsü, teşhir kültürü, bitmek bilmeyen tatminsizlikler ve ruhsuz bir maddeperestlikle meydanları doldurmaktadır. İnsanı insana bağlayan bağlar kopmakta, geriye sadece birbirini çiğnemeye hazır kalabalıklar ve anlamsız bir kaos kalmaktadır.

Kiralık Konak’ta bir konağın dağılışıyla izlediğimiz o trajik dönüşüm, bugün insanlığın yaşadığı küresel bir anlam krizine işaret ediyor.

Yorum Yaz

Bir yanıt yazın

E-posta adresiniz yayınlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir

#YOKLAMA

“Naat Fâsî” – Kadir Daniş

i.kritik bir karar vermek gerekiyor şimdiseni bir daha görmek de görmemek de denizbiri tuzlu, suyu acı, içilmez, tayfunludiğeri yangın, ateş, nitekim alışkınız aleyhisselam...

İlgili Makaleler
BERHAVASÖZLÜK

berhavasözlük XXII: “abbas kiyarüstemi, kirazın tadı, umut” – Abdullah Kasay

Abbas Kiyarüstemi Abbas Kiyarüstemi sinemasında hayat, büyük hadiselerden ziyade sıradanlığın içinde görünür...

BERHAVASÖZLÜK

berhavasözlük XXI: “murat yalçın, dalga boyu, kelime” – Rüveyda Durmaz Kılıç

Murat Yalçın Türk edebiyatında sanatçı tavrı ve titizliğiyle dikkat çeken en ikonik...

BERHAVASÖZLÜK

berhavasözlük XIX: “edgar allan poe,  morgue sokağı cinayetleri, ölüm” – Selma Aksoy Türköz

Edgar Allan Poe Korku ve gizem denince akla gelen ilk isimlerden biri...

BERHAVASÖZLÜK

berhavasözlük XVIII: “karacaoğlan, koşma, harami” – Mehmet Aycı

Karacaoğlan “Güzel gerek övülmeye / Yiğit gerek sevilmeye.” Türk şiirinin yüz akı...

“Korku ile ümit demişler. Korkacaksan kendinden kork, ümit edeceksen kendinden ümit et. İlerde uçurum var diyen, seni korkutuyor mu? Uçurum var demek, korkutmak değildir ki. Düştüysen, uçurum var diye değil, uçuruma yürüdüğün için düşersin. Korkacaksan, uçurumdan haber verenden korkma, uçurumdan da korkma; kendinden kork ki yürüyen sensin, düşen sensin. Korku böyle, ümit de böyle. Gemi var demek, ümit vermek değildir. Tufandan, gemi var diye kurtulmazsın, tufandan, gemiye binersen kurtulursun. Ümit bağlayacaksan, gemiden haber verene bağlama, gemiye de bağlama; kendine bağla ki yürüyen sensin, binen sensin. Korku ve ümit, ölü için geçerli değildir. Uçurum yok deyip yalan mı söyleyelim? Olmaz. Gemi var deyip seni hayale mi sürükleyelim? Olmaz. Ümit nedir? Ümit iptir, tutunursun. İp ölçüdür. Ölçüye tutunacaksın. Nasıl olsa uçurum yoktur diye ümit edilir mi? Edilmez. Uçurum olduğu bilinir; ama iple yürünür, ölçüyle yürünür, dengeli yürünür. Korku da sendedir, ümit de sendedir; yeter ki hayatın her manasını tanıyabilmek için, hayatın her yerine girecek cesaretin ve büyüklüğün olsun.”